ಭಾರತಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿರುವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆ: ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಗಂಭೀರ ಪರಿಣಾಮಗಳು

ಕಳೆದ ಹಲವು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಅಸಾಮಾನ್ಯ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದೆ. ಇಂದು ನಮ್ಮ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಸಾಧನಗಳ ಸುತ್ತ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಮನರಂಜನೆಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮನೆಯ ಕೆಲಸಗಳವರೆಗೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್‌ಗಳು, ಲ್ಯಾಪ್‌ಟಾಪ್‌ಗಳು, ಟಿವಿ, ರೆಫ್ರಿಜರೇಟರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ವಾಷಿಂಗ್ ಮೆಷಿನ್‌ಗಳಂತಹ ಅಗತ್ಯ ಸಾಧನಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಫ್ಲೋರ್ ಕ್ಲೀನಿಂಗ್ ವ್ಯಾಕ್ಯೂಮ್‌ಗಳು, ಡಿಶ್‌ವಾಶರ್‌ಗಳು, ಏರ್‌ ಕಂಡಿಷನರ್‌ಗಳು, ಗೇಮ್ ಸ್ಟೇಷನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಆಟಿಕೆಗಳಂತಹ ಅನೇಕ ಹೊಸ ಗ್ಯಾಜೆಟ್‌ಗಳು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿವೆ. ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಫೋನ್‌ಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಮನೆಗಳವರೆಗೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ನಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಆರಾಮದಾಯಕವಾಗಿಸಿದೆ.

ಆದರೆ ಈ ಸೌಕರ್ಯದ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲು ಅಡಗಿದೆ – ಅದು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ತ್ಯಾಜ್ಯ (ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ) ಸಮಸ್ಯೆ. ಈ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯವು ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಗಂಭೀರ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಬೀರುತ್ತಿದೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಆತಂಕಕಾರಿ ಏರಿಕೆ

ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಸಾಧನಗಳು ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕೇವಲ ಐಫೋನ್ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಮ್‌ಸಂಗ್‌ನ ಸುಮಾರು 10 ಮಿಲಿಯನ್ ಯುನಿಟ್‌ಗಳು 2024-2025ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟವಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಈ ಫೋನ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಟನ್‌ಗಟ್ಟಲೆ ಇತರ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಗ್ಯಾಜೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಸಹ ಜನರು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್, ಸಾಧನಗಳು ಹಳೆಯದಾದಾಗ ಅಥವಾ ಹಾಳಾದಾಗ ಅವುಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತಿ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೊಸದನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಹೆಚ್ಚು ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಹಳೆಯ ಸಾಧನಗಳು ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತಿವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಇನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹದಗೆಡಿಸಿದೆ.

ವರದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕದ ನಂತರ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಮೂರನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ಉತ್ಪಾದಕ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ. 2025 ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ, ದೇಶದಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಸುಮಾರು 2.2 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ. ಇದು 2017-18 ರ ಅವಧಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಶೇ.150 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ. ಮುಂಬೈ, ದೆಹಲಿ, ಬೆಂಗಳೂರು, ಚೆನ್ನೈ ಮತ್ತು ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದಲೇ ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಶೇ.60 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವು ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದೇ ವೇಗ ಮುಂದುವರಿದರೆ, 2030ರ ವೇಳೆಗೆ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣವು ದ್ವಿಗುಣಗೊಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ.

ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾನಿ

ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ವಿಲೇವಾರಿ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಸೀಸ, ಪಾದರಸ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಡ್ಮಿಯಂನಂತಹ ವಿಷಕಾರಿ ಭಾರವಾದ ಲೋಹಗಳು ಮಣ್ಣು, ನೀರು ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯನ್ನು ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ವನ್ಯಜೀವಿಗಳು, ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಾನವನ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಅಪಾಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಮೂಲ್ಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ವ್ಯರ್ಥಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಮರುಬಳಕೆ (Recycling) ಮಾಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.

ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಂಡಳಿ (CPCB) ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ 322 ಮರುಬಳಕೆ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (Recyclers) ಮತ್ತು 72 ಪುನರ್‌ಸ್ಥಾಪನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (Refurbishers) ನೋಂದಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇವರು ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಫೆಬ್ರವರಿ 2025ರ ವರದಿಯಂತೆ, ಮರುಬಳಕೆ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 22.08 ಲಕ್ಷ ಟನ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಪುನರ್‌ಸ್ಥಾಪನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು 92,042 ಟನ್ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ದೇಶದ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯವು ಇನ್ನೂ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ವಿಧಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಣೆಗೊಳ್ಳದೆ ಉಳಿಯುತ್ತಿದೆ.

ಕಾರ್ಮಿಕರ ಮೇಲೆ ವಿಷಕಾರಿ ಪರಿಣಾಮ

ಅಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಧೂಳು ಮತ್ತು ವಿಷಕಾರಿ ಅನಿಲಗಳು ಉಸಿರಾಟದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿ ಶ್ವಾಸಕೋಶಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಕಾರ್ಮಿಕರು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯುವಕರು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದ ಮಹಿಳೆಯರು, ಆರೋಗ್ಯದ ದೊಡ್ಡ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯದೊಂದಿಗೆ ನೇರ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣಿನ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು, ದದ್ದುಗಳು (rashes) ಮತ್ತು ಸುಟ್ಟ ಗಾಯಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. ದೀರ್ಘಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಆಂತರಿಕ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಉಂಟುಮಾಡಿ ಒಟ್ಟಾರೆ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಮಿಕರಲ್ಲಿ ತಲೆನೋವು, ತಲೆತಿರುಗುವಿಕೆ, ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಯಾಸವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ತಾಣಗಳ ಸಮೀಪ ವಾಸಿಸುವ ಮಕ್ಕಳು ಕಲಿಕೆಯ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲ ರೋಗನಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗುರಿಗಳಿಗೆ ಸವಾಲು

ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗುರಿಗಳನ್ನು (SDGs) ಸಾಧಿಸುವಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನೆ’ (SDG 12) ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪಲು ಇದು ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯದ ವೇಗದ ಹೆಚ್ಚಳವು ಅನೇಕ SDGs ಗಳನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುವ ತೀವ್ರ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಒಡ್ಡುತ್ತದೆ. ಸರಿಯಾದ ವಿಲೇವಾರಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಪಾದರಸದಂತಹ ವಿಷಕಾರಿ ವಸ್ತುಗಳು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಇದು ನೇರವಾಗಿ ‘ಉತ್ತಮ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗಕ್ಷೇಮ’ (SDG 3) ಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ತರುತ್ತದೆ. ಇದು ಶುದ್ಧ ನೀರನ್ನು (SDG 6) ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಹಾಗೂ ನೀರಿನೊಳಗಿನ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ (SDG 15 ಮತ್ತು 14) ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಎಸೆಯುವ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿನ ಸೀಮಿತ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ನಷ್ಟವು ‘ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಮ’ (SDG 13) ದ ಕಡೆಗಿನ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಪರಿಹಾರ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು

ದಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು (Circular Economy) ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಮೂಲಕ 2030ರ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯನ್ನು ತಲುಪಲು ಒಂದು ಪ್ರಬಲ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಅವಕಾಶವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು:

1. ಪರಿಸರ ನೀತಿ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬೇಕು.
2. ವಿಸ್ತೃತ ಉತ್ಪಾದಕರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು (EPR – Extended Producer Responsibility) ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಬೇಕು.
3. ಎಲ್ಲಾ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ SDG 12 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಔಪಚಾರಿಕ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿತ ಮರುಬಳಕೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ಪ್ರಸ್ತುತ ನಾವು ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ, ತಡಮಾಡದೆ ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ತರಬೇತಿ, ರಕ್ಷಣಾ ಸಾಧನಗಳು ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜಾಗೃತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಲ್ಲಿ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಬೇಕು.

ನಮ್ಮ ಮಣ್ಣು, ಗಾಳಿ, ನೀರು ಮತ್ತು ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಹಾನಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿ, ಉತ್ತಮ ಜಾಗತಿಕ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತವು ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕ್ಕೆ ಮಾದರಿ ದೇಶವಾಗಬಹುದು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದರ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗಲಿದೆ.